Een continent vol contrasten: ontdek de landschappen die Europa uniek maken
Europa lijkt op de wereldkaart relatief klein, maar landschappelijk is het continent uitzonderlijk gevarieerd. In het hoge noorden groeien nauwelijks bomen en ligt maandenlang sneeuw, terwijl aan de Middellandse Zee palmen, olijfbomen en kurkeiken voorkomen. Daartussen liggen gletsjers, vulkanen, oerbossen, rivierdalen, wetlands en zelfs gebieden die sterk op een woestijn lijken.
Een deel van die variatie is het resultaat van enorme geologische krachten. Botsende aardplaten vormden de Alpen en Pyreneeën, vulkanische activiteit creëerde complete eilanden en gletsjers slepen tijdens de ijstijden diepe valleien uit. Wind, rivieren en zee bleven het landschap daarna verder veranderen. Wie door Europa reist, kijkt daardoor eigenlijk naar miljoenen jaren natuurgeschiedenis.
1. De Noorse fjorden: valleien die door de zee werden overgenomen
Langs de westkust van Noorwegen dringt de Atlantische Oceaan op honderden plaatsen diep het land binnen. Deze fjorden ontstonden toen enorme gletsjers diepe valleien door het berglandschap slepen.
Na de ijstijd smolt het ijs en steeg de zeespiegel. De oude gletsjervalleien vulden zich met zeewater. Hierdoor kunnen fjorden uitzonderlijk diep zijn en worden ze omringd door steile bergwanden.
Geirangerfjord, Sognefjord en Nærøyfjord behoren tot de bekendste voorbeelden. Watervallen stromen vanaf hoge plateaus richting het water en kleine dorpen liggen op smalle stukken land langs de oevers.
2. Lapland: waar het bos langzaam verdwijnt
In het noorden van Scandinavië verandert Europa in een bijna arctisch landschap. De enorme naaldbossen worden richting het noorden steeds lager en opener.
Boven de boomgrens nemen toendra, rotsen, meren en lage struiken het landschap over. Rendieren trekken door grote delen van deze regio en nederzettingen liggen vaak ver uit elkaar.
Het licht maakt het landschap nog uitzonderlijker. In de zomer gaat de zon boven de poolcirkel wekenlang niet onder, terwijl hij tijdens een deel van de winter helemaal niet boven de horizon verschijnt.
3. De Finse meren: water zover je kunt kijken
Verder naar het oosten ligt een landschap waarin water een totaal andere rol speelt. Finland telt enorme aantallen meren die tijdens en na de ijstijden zijn ontstaan.
Vooral rond Saimaa bestaat het landschap uit een ingewikkeld patroon van water, bossen, eilanden en smalle landstroken. Vanaf de grond is soms moeilijk te zien waar het ene meer ophoudt en het volgende begint.
Vanuit de lucht wordt de schaal pas echt duidelijk. Grote delen van Finland lijken uit niet veel meer dan blauw water en groene bossen te bestaan.
4. De Alpen: Europa op zijn hoogst
Dwars door Centraal-Europa loopt de grootste bergketen van het continent buiten de Kaukasus. De Alpen strekken zich uit door verschillende landen en bevatten tientallen toppen boven de vierduizend meter.
Gletsjers, bergmeren, rotswanden en diepe valleien bepalen de hoogste delen. Lager op de hellingen liggen bossen, bergweiden en dorpen.
De Mont Blanc, Matterhorn en Grossglockner behoren tot de bekendste toppen, maar het bijzondere aan de Alpen is vooral de enorme omvang. Van Frankrijk tot Oostenrijk verandert het landschap honderden kilometers lang in een wereld van bergen.
5. De Aletschgletsjer: een langzaam stromende rivier van ijs
In de Zwitserse Alpen ligt de grootste gletsjer van de Alpen. De Aletschgletsjer bestaat uit verschillende ijsstromen die hoog in de bergen samenkomen.
Het ijs beweegt langzaam naar beneden en neemt onderweg stenen en puin mee. Donkere lijnen op het oppervlak laten zien waar verschillende gletsjertakken samenkomen.
Net als veel andere Europese gletsjers wordt de Aletsch kleiner. Daardoor zijn langs de randen steeds grotere oppervlakten rots zichtbaar die vroeger door ijs werden bedekt.
6. De vulkanen van de Auvergne
Midden in Frankrijk ligt een compleet ander berglandschap. De Chaîne des Puys bestaat uit tientallen oude vulkanen die als afgeronde groene kegels boven het landschap uitsteken.
De vulkanen zijn tegenwoordig niet actief en hun hellingen zijn grotendeels begroeid. Daardoor ziet het gebied er veel zachter uit dan jonge vulkanische landschappen.
Vanaf de Puy de Dôme is goed zichtbaar hoe de verschillende vulkaankegels als een lange keten door het landschap lopen.
7. De Spaanse halfwoestijnen
Europa wordt niet snel met woestijnen geassocieerd, maar in Spanje liggen verschillende gebieden die er verrassend dichtbij komen.
Rond Tabernas in Andalusië valt zeer weinig regen. Kale heuvels, droge rivierbeddingen en sterk geërodeerde rotsen vormen een landschap dat eerder aan Noord-Afrika doet denken.
In Navarra ligt Bardenas Reales, waar wind en water bizarre rotsformaties hebben uitgesleten. Het contrast met de groene Pyreneeën op relatief korte afstand is enorm.
8. De vulkaanwereld van de Canarische Eilanden
Hoewel de Canarische Eilanden geografisch voor de kust van Afrika liggen, behoren ze tot Spanje en daarmee politiek tot Europa. De eilanden zijn volledig door vulkanische activiteit ontstaan.
Op Tenerife ligt de Teide, met 3.715 meter het hoogste punt van Spanje. Rond de vulkaan ligt een enorme caldera met lavastromen, kraters en rotsformaties.
Op Lanzarote is het vulkanische landschap nog jonger. In Timanfaya bedekken donkere lavavelden grote oppervlakten en groeit op sommige plekken nauwelijks vegetatie.
9. De kliffen van Ierland
Aan de westkant van Europa krijgt de Atlantische Oceaan vrij spel. Langs de Ierse kust heeft de combinatie van golven, wind en erosie spectaculaire rotskusten gevormd.
De Cliffs of Moher zijn het bekendste voorbeeld. Donkere rotswanden rijzen hier meer dan tweehonderd meter boven zee uit.
Verder naar het noorden liggen bij Slieve League nog hogere kliffen. Het omliggende landschap van graslanden, bergen en open oceaan geeft de Ierse westkust een uitgesproken ruig karakter.
10. De Waddenzee: een landschap dat steeds verdwijnt
Langs Nederland, Duitsland en Denemarken ligt een natuurgebied dat voortdurend van vorm verandert. Bij laagwater vallen enorme oppervlakten van de Waddenzee droog.
Zandbanken, slikken en geulen worden zichtbaar. Enkele uren later keert het water terug en verdwijnt een groot deel van het landschap opnieuw onder zee.
Miljoenen trekvogels gebruiken het gebied om voedsel te zoeken. Zeehonden rusten op drooggevallen zandbanken voordat het opkomende water ze opnieuw omringt.
11. De Plitvicemeren: water bouwt zijn eigen landschap
In Kroatië liggen zestien meren op verschillende hoogtes tussen dichte bossen. Het water stroomt via talloze watervallen van het ene meer naar het andere.
Bijzonder is dat het landschap nog altijd wordt gevormd. Kalkrijk water zet mineralen af waardoor natuurlijke travertijndammen groeien en veranderen.
Daardoor kunnen waterstromen zich in de loop van de tijd verplaatsen en ontstaan nieuwe watervallen terwijl andere verdwijnen.
12. De vulkanische eilanden midden in de Atlantische Oceaan
Ver van het Europese vasteland liggen de Portugese Azoren. De eilanden zijn toppen van vulkanen die vanaf de oceaanbodem duizenden meters omhoogrijzen.
Op São Miguel liggen grote kraters waarin meren zijn ontstaan. Bij Sete Cidades vullen groene hellingen een enorme caldera waarin verschillende meren liggen.
Warmwaterbronnen en fumarolen laten zien dat vulkanische warmte nog steeds dicht onder het oppervlak aanwezig is. De eilanden vormen daarmee een van de meest actieve geologische landschappen die bij Europa horen.
Europa is nog steeds in beweging
Hoewel bergen en rotsen onveranderlijk lijken, blijft het Europese landschap zich ontwikkelen. De Alpen worden geologisch nog altijd beïnvloed door de beweging van aardplaten. Rivieren slijten valleien verder uit en langs de kust verdwijnen tijdens stormen stukken land in zee.
Ook vulkanisme is geen afgesloten hoofdstuk. Op verschillende plekken rond de Middellandse Zee en de Atlantische eilanden zijn vulkanen actief. Uitbarstingen kunnen binnen korte tijd nieuwe landschappen creëren.
Tegelijkertijd trekken veel gletsjers zich snel terug. Gebieden die enkele generaties geleden permanent door ijs werden bedekt, bestaan tegenwoordig uit kale rotsen en nieuwe bergmeren.
Van poolgebied naar subtropische kust
Misschien is de grootste kracht van Europa uiteindelijk de hoeveelheid natuur die binnen relatief korte reisafstanden bereikbaar is. Een reis kan beginnen tussen sneeuw en rendieren in Scandinavië en eindigen tussen palmbomen aan de Middellandse Zee.
Daartussen kun je door oerbossen, over bergpassen, langs gletsjers en door droge hoogvlaktes reizen. Zelfs binnen afzonderlijke landen kunnen de verschillen enorm zijn.
Europa is daardoor geen continent met één herkenbaar landschap. Het is juist de opeenstapeling van totaal verschillende natuurgebieden die het bijzonder maakt. Van ijs en toendra in het noorden tot vulkanen en droge kliffen in het zuiden: vrijwel iedere reisrichting brengt een nieuw landschap met zich mee.